„Polisolokaty” – klauzule niedozwolone w „polisolokatach”

17.09.2016r. wchodzi w życie ustawa o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami
Wrzesień 17, 2016
Sieci i przyłącza – roszczenie o przeniesienie własności urządzeń i zapłatę wynagrodzenia
Wrzesień 21, 2016

„Polisolokaty” – klauzule niedozwolone w „polisolokatach”

„Polisolokaty” (umowy ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym) są instrumentami finansowymi, które łączą w sobie elementy ubezpieczenia z elementami inwestycji kapitałowych. Zapoznając się z umowami ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym można jednak dojść do wniosku, że w rzeczywistości element kapitałowy przeważa i jemu są podporządkowane postanowienia umowy. Same „polisolokaty” nie są instrumentami sprzecznymi z prawem. Ubezpieczyciele, którzy je oferowali, nie zawsze jednak wywiązywali się z obowiązku informacyjnego wobec klientów, a w samych umowach i załączonych do nich ogólnych warunkach ubezpieczenia zamieszczali postanowienia, które można uznać za postanowienia niedozwolone.

Klauzule niedozwolone (niedozwolone postanowienia umowne) to jak wynika z art. 3851 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Takie postanowienie nie wiążą konsumenta. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Pojęcie konsumenta zostało wyjaśnione w art. 221 k.c. Za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.

Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (art. 3851 §3 k.c.)

Poprzez dobre obyczaje rozumiemy pewien powtarzalny wzorzec zachowań, który jest aprobowany przez daną społeczność lub grupę. Są to pozaprawne normy postępowania, którymi przedsiębiorcy winni się kierować. Ich treści nie da się określić w sposób wyczerpujący, ponieważ kształtowane są przez ludzkie postawy uwarunkowane zarówno przyjmowanymi wartościami moralnymi, jak i celami ekonomicznymi i związanymi z tym praktykami życia gospodarczego. Wszystkie one podlegają zmianom w ślad za zmieniającymi się ideologiami politycznymi i społeczno – gospodarczymi oraz przewartościowaniami moralnymi. W szczególności zaś, dobre obyczaje to normy postępowania polecające na nienadużywaniu w stosunku do słabszego uczestnika obrotu posiadanej przewagi ekonomicznej (zob. wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 18.11.2013r., sygn. XVII AmC 12373/12, Opubl: www.orzeczenia.ms.gov.pl).

Naruszenie interesów konsumenta, aby było rażące, musi być doniosłe czy też znaczące. Natomiast interesy konsumenta należy rozumieć szeroko, nie tylko jako interes ekonomiczny, ale też każdy inny, chociażby niewymierny. Zaliczyć tu można również dyskomfort konsumenta, spowodowany takimi okolicznościami jak strata czasu, naruszenie prywatności, niedogodności organizacyjne, wprowadzenie w błąd oraz inne uciążliwości, jakie mogłyby powstać na skutek wprowadzenia do zawartej umowy ocenianego postanowienia. Przy określaniu stopnia naruszenia interesów konsumenta należy stosować nie tylko kryteria obiektywne (np. wielkość poniesionych czy grożących strat), lecz również względy subiektywne związane bądź to z przedsiębiorcą (np. renomowana firma), bądź to z konsumentem (np. seniorzy, dzieci). Konieczne jest zbadanie, jaki jest zakres grożących potencjalnemu konsumentowi strat lub niedogodności (zob. wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 18.11.2013r., sygn. XVII AmC 12373/12, Opubl: www.orzeczenia.ms.gov.pl).

Przez działanie wbrew dobrym obyczajom należy rozumieć wprowadzenie do wzorca klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron, zaś rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję na jego niekorzyść praw i obowiązków wynikających z umowy (zob. wyrok SN z dnia 13.08.2015r., sygn. I CSK 611/14, Opubl: Rzeczpospolita).

Niedozwolone postanowienie umowne nie wiąże konsumenta, strony są jednak związane umową w pozostałym zakresie.

W przypadku „polisolokat” za niedozwolone postanowienia umowne zostały uznane m.in. następujące zapisy umów:

  1. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 16.06.2008r., sygn. akt XVII AmC 111/07 (dot. ING Towarzystwo ubezpieczeń na Życie S.A. w Warszawie)

„Wartość wykupu jest to procent rezerwy matematycznej przypadającej na daną umowę główną z wyłączeniem rezerwy na świadczenie dodatkowe umowy głównej, zgodnie z poniższą tabelą:

– Liczba pełnych lat polisowych, za które opłacono wszystkie składki całkowite;

– Wartość wykupu jako procent rezerwy matematycznej przypadającej na daną umowę główną z wyłączeniem rezerwy na świadczenie dodatkowe umowy głównej:

a) 2 lata – 80 % wartości wykupu,

b) 3 lata – 85 % wartości wykupu,

c) 4 lata – 90 % wartości wykupu,

d) 5 i więcej lat – 95 % wartości wykupu.

Wysokość wartości wykupu oblicza się według stanu rezerwy matematycznej przypadającej na umowę główną z wyłączeniem rezerwy na świadczenie dodatkowe umowy głównej, na wcześniejszy z dni (dalej: dzień wartości wykupu):

a) dzień następujący po ostatnim dniu opłaconego okresu, tj. termin płatności składki całkowitej najdawniej wymagalnej

albo
b) dzień rozwiązania lub wygaśnięcia umowy głównej.

Wartość wykupu, obliczona zgodnie z postanowieniami ust. 1 i 2, jest pomniejszana o sumę zaległych składek całkowitych lub powiększana o część opłaconej składki całkowitej należnej za okres, w jakim Ubezpieczyciel nie będzie udzielał ochrony ubezpieczeniowej. Gdy składka za umowę główną została opłacona jednorazowo, Ubezpieczający nabywa prawo do wypłaty wartości wykupu dnia następnego, licząc od dnia rozpoczęcia odpowiedzialności. Wartość wykupu stanowi wtedy 95 % rezerwy matematycznej z wyłączeniem rezerwy na świadczenie dodatkowe umowy głównej, przypadającej na daną umowę główną w dniu rozwiązania umowy głównej.
Jeżeli dzień wartości wykupu przypada po przekształceniu umowy ubezpieczenia w ubezpieczenie bezskładkowe, to wartość wykupu stanowi 95 % rezerwy matematycznej z wyłączeniem rezerwy na świadczenie dodatkowe umowy głównej.”

  1. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 14.05.2010r., sygn. akt VI ACa 1175/09 (dot. Uniqa Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie spółka akcyjna w Łodzi)

„Opłata likwidacyjna (koszt wykupu środków zgromadzonych na ORJU składek regularnych) – przy dokonaniu całkowitego lub częściowego wykupu certyfikatu ubezpieczeniowego – 100% jeżeli składki regularne były łącznie opłacane krócej niż 1 rok”

  1. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 07.10.2011r., sygn. akt XVII AmC 1704/09; XVII AmC 1941/11; XVII AmC 3669/10 (dot. „AEGON Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie” Spółka Akcyjna w Warszawie)

„Opłata likwidacyjna jest pobierana w wysokości wskazanej w tabeli poniższej:

Rok Polisowy, w którym jest pobierana opłata likwidacyjna od środków wypłacanych z Subkonta Składek Regularnych”

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Wysokość opłaty likwidacyjnej stanowiąca procent środków wypłacanych z Subkonta Składek Regularnych:
99%
99%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%

  1. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 04.06.2012r., sygn. akt XVII AmC 974/11 (dot. „Aegon Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie” S.A. z siedzibą w Warszawie)

„Opłata likwidacyjna pobierana z Subkonta Składek regularnych, poprzez umorzenie Jednostek Uczestnictwa, przed Całkowitą Wypłatą, w razie wygaśnięcia Umowy Ubezpieczenia […] oraz tej części Częściowej Wypłaty z Subkonta Składek regularnych, która powoduje, że Wartość Subkonta Składek Regularnych staje się niższa od kwoty odpowiadającej Statusowi Polisy Opłaconej przed wskazaną poniżej Rocznicą Polisy, w następującej wysokości:

do dnia poprzedzającego 1. Rocznicę Polisy – 100,0%

od 2. Rocznicy Polisy do dnia poprzedzającego 3. Rocznicę Polisy – 80,0%

od 3 Rocznicy Polisy do dnia poprzedzającego 4 Rocznicę Polisy – 70,0%

od 4. Rocznicy Polisy do dnia poprzedzającego 5 Rocznicę Polisy – 60,0%

od 5. Rocznicy Polisy do dnia poprzedzającego 6 Rocznicę Polisy – 50,0%

od 6. Rocznicy Polisy do dnia poprzedzającego 7. Rocznicę Polisy – 40.0%

od 7. Rocznicy Polisy do dnia poprzedzającego 8. Rocznicę Polisy – 30,0%

od 8 Rocznicy Polsy do dnia poprzedzającego 9. Rocznicę Polisy – 20,0%

od 9. Rocznicy Polisy do dnia poprzedzającego 10. Rocznicę Polisy – 10,0%

od 10. Rocznicy Polisy – 0%”

  1. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 04.06.2012r., sygn. akt XVII AmC 974/11 (dot. „Aegon Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie” S.A. z siedzibą w Warszawie)

„Opłata likwidacyjna pobierana jest w wysokości wskazanej w tabeli poniższej:

Rok Polisowy, w którym jest pobierana opłata likwidacyjna od środków wypłacanych z Subkonta Składek Regularnych:

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Wysokość opłaty likwidacyjnej stanowiąca procent środków wypłacanych z Subkonta Składek
100%
100%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%

  1. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 09.01.2012r., sygn. akt XVII AmC 355/11 (dot. „NORDEA Polska Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie” S.A. z siedzibą w Warszawie)

„L.p. 11

Rodzaj opłaty:

Likwidacyjna za realizację wykupu środków pochodzących z Rachunku Podstawowego:
Wysokość opłaty:

w I Roku Polisowym 100%

w II Roku Polisowym 100%

w III Roku Polisowym 70%

w IV Roku Polisowym 60%

w V Roku Polisowym 50%

w VI Roku Polisowym 40%

w VII Roku Polisowym 30%

w VIII Roku Polisowym 20%

w IX Roku Polisowym 10%

w X Roku Polisowym 5%

Częstotliwość pobierania opłaty:

Jednorazowo ze Stanu Rachunku Podstawowego, w przypadku realizacji wykupu Polisy”

Konsekwencją uznania danego postanowienia umownego za postanowienie niedozwolone jest brak związania nim konsumenta. W wyżej wskazanych przykładach będzie to oznaczało np. brak obowiązku zapłaty opłaty likwidacyjnej w przypadku rozwiązania umowy w okresie, w którym przewidziano jej pobranie. Osoby zawierające umowę ubezpieczenia (konsumenci) zwykle nie mają żadnego wpływu na pobranie opłaty, gdyż jest ona potrącana z kwoty przeznaczonej do wypłaty. Jedyną szansą na jej odzyskanie pozostaje w tej sytuacji dochodzenie zwrotu na drodze postępowania sądowego.

Autor: Marcin Szydziak